คำสอนพระพุทธเจ้า ภาษาบาลี สั้นๆ พร้อมคำแปลและความหมาย
พุทธศาสนสุภาษิต คือ คำสอนสั้นๆ ของพระพุทธเจ้าที่บันทึกไว้เป็นภาษาบาลีในพระไตรปิฎก แต่ละบทมีเพียงไม่กี่คำแต่มีความหมายลึกซึ้ง หน้านี้รวบรวมบทที่นิยมใช้ที่สุด พร้อมคำแปลภาษาไทยและที่มา แบ่งตามหมวดให้หาง่าย
วิธีอ่านภาษาบาลีที่เขียนด้วยอักษรไทย
- จุดใต้ตัวอักษร (พินทุ) เช่น อตฺตา แปลว่าตัวนั้นไม่มีเสียงสระ ใช้เป็นตัวสะกด อ่านว่า “อัต-ตา”
- วงกลมเล็กบนตัวอักษร (นิคหิต) เช่น ปทํ อ่านออกเสียงคล้าย “ง” สะกด อ่านว่า “ปะ-ทัง”
- ตัวที่ไม่มีสระกำกับ ให้อ่านเป็นเสียง “อะ” เช่น ธน อ่านว่า “ทะ-นะ”
หมวดตนเองและการฝึกตน
| ภาษาบาลี | คำแปล | ที่มา |
|---|---|---|
| อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ | ตนแลเป็นที่พึ่งของตน | ขุ.ธ. ๑๖๐ |
| อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา | บัณฑิตย่อมฝึกตน | ขุ.ธ. ๘๐ |
| ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ | ในหมู่มนุษย์ ผู้ที่ฝึกตนแล้วเป็นผู้ประเสริฐ | ขุ.ธ. ๓๒๑ |
| จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ | จิตที่ฝึกดีแล้วย่อมนำสุขมาให้ | ขุ.ธ. ๓๕ |
ความหมาย: พระพุทธเจ้าสอนให้พึ่งตนเองก่อน ไม่ฝากชีวิตไว้กับโชคหรือคนอื่น และให้ฝึกใจของตัวเอง เพราะใจที่ฝึกดีแล้วคือที่มาของความสุข
หมวดความไม่ประมาทและความเพียร
| ภาษาบาลี | คำแปล | ที่มา |
|---|---|---|
| อปฺปมาโท อมตํ ปทํ | ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งความไม่ตาย | ขุ.ธ. ๒๑ |
| ปมาโท มจฺจุโน ปทํ | ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย | ขุ.ธ. ๒๑ |
| วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ | คนจะล่วงพ้นทุกข์ได้เพราะความเพียร | ขุ.สุ. ๑๘๔ |
| อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ | คนขยันย่อมหาทรัพย์ได้ | ขุ.สุ. ๑๘๗ |
ความหมาย: “ความไม่ประมาท” เป็นหัวใจของคำสอนทั้งหมด พระพุทธเจ้าตรัสเป็นปัจฉิมโอวาท (คำสอนสุดท้าย) ให้ทำกิจทั้งปวงด้วยความไม่ประมาท ส่วนความเพียรคือเครื่องมือพาชีวิตออกจากปัญหาและสร้างฐานะ
หมวดความสุขและความพอใจ
| ภาษาบาลี | คำแปล | ที่มา |
|---|---|---|
| นตฺถิ สนฺติปรํ สุขํ | สุขอื่นยิ่งกว่าความสงบไม่มี | ขุ.ธ. ๒๐๒ |
| อาโรคฺยปรมา ลาภา | ความไม่มีโรคเป็นลาภอันประเสริฐ | ขุ.ธ. ๒๐๔ |
| สนฺตุฏฺฐี ปรมํ ธนํ | ความสันโดษ (พอใจในสิ่งที่มี) เป็นทรัพย์อย่างยิ่ง | ขุ.ธ. ๒๐๔ |
| วิสฺสาสปรมา ญาตี | ความคุ้นเคยไว้ใจกันเป็นญาติอย่างยิ่ง | ขุ.ธ. ๒๐๔ |
| นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ | นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง | ขุ.ธ. ๒๐๔ |
| สุโข ปุญฺญสฺส อุจฺจโย | การสั่งสมบุญนำสุขมาให้ | ขุ.ธ. ๑๑๘ |
ความหมาย: สี่บทในพระธรรมบทข้อ ๒๐๔ มักใช้คู่กัน เป็นคำอวยพรที่นิยมมาก คือ ขอให้ไม่มีโรค รู้จักพอ มีคนรอบตัวที่ไว้ใจได้ และพบความสงบในใจ
หมวดความโกรธ เวร และความอดทน
| ภาษาบาลี | คำแปล | ที่มา |
|---|---|---|
| น หิ เวเรน เวรานิ สมฺมนฺตีธ กุทาจนํ | เวรในโลกนี้ไม่เคยระงับได้ด้วยการจองเวร | ขุ.ธ. ๕ |
| อเวเรน จ สมฺมนฺติ | แต่ย่อมระงับได้ด้วยการไม่จองเวร | ขุ.ธ. ๕ |
| โกธํ ฆตฺวา สุขํ เสติ | ฆ่าความโกรธได้ ย่อมอยู่เป็นสุข | สํ.ส. ๗๑ |
| ขนฺตี ปรมํ ตโป ตีติกฺขา | ความอดทนอดกลั้นเป็นตบะอย่างยิ่ง | ขุ.ธ. ๑๘๔ |
| นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต | คนที่ไม่ถูกนินทา ไม่มีในโลก | ขุ.ธ. ๒๒๗ |
ความหมาย: การตอบโต้ความแค้นด้วยความแค้นมีแต่จะต่อเวรไม่จบ ทางออกคือหยุดที่ตัวเรา และไม่ต้องทุกข์ใจกับคำนินทา เพราะไม่มีใครในโลกที่ไม่ถูกนินทาเลย
หมวดปัญญา ความจริง และกรรม
| ภาษาบาลี | คำแปล | ที่มา |
|---|---|---|
| ปญฺญา โลกสฺมิ ปชฺโชโต | ปัญญาเป็นแสงสว่างในโลก | สํ.ส. ๘๐ |
| สจฺจํ เว อมตา วาจา | คำสัตย์แลเป็นวาจาไม่ตาย | ขุ.สุ. ๔๕๕ |
| สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ | การให้ธรรมะชนะการให้ทั้งปวง | ขุ.ธ. ๓๕๔ |
| กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปาปการี จ ปาปกํ | ผู้ทำดีย่อมได้ดี ผู้ทำชั่วย่อมได้ชั่ว | สํ.ส. ๙๐๓ |
| ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ | ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม | ขุ.เถร. ๓๐๓ |
หมวดครอบครัวและหมู่คณะ
| ภาษาบาลี | คำแปล | ที่มา |
|---|---|---|
| มาตา มิตฺตํ สเก ฆเร | มารดาเป็นมิตรในเรือนของตน | สํ.ส. ๑๖๓ |
| สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี | ความพร้อมเพรียงของหมู่คณะนำสุขมาให้ | ขุ.ธ. ๑๙๔ |
| ทุลฺลโภ ปุริสาชญฺโญ | คนดีเลิศหาได้ยาก | ขุ.ธ. ๑๙๓ |
เลือกใช้คำบาลีอย่างไรให้เหมาะ
- คติประจำใจ / ตั้งเป้าชีวิต: อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ, อปฺปมาโท อมตํ ปทํ, วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ
- คำอวยพรวันเกิด ปีใหม่ ผู้ใหญ่: อาโรคฺยปรมา ลาภา, สนฺตุฏฺฐี ปรมํ ธนํ, สุโข ปุญฺญสฺส อุจฺจโย
- ให้กำลังใจคนเจอปัญหา: นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต, โกธํ ฆตฺวา สุขํ เสติ, ขนฺตี ปรมํ ตโป ตีติกฺขา
- ทีมงาน องค์กร: สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี
ถ้าจะนำไปสลัก สัก หรือพิมพ์ลงของที่ระลึก ควรตรวจตัวสะกด พินทุ และนิคหิตให้ครบทุกตัว เพราะผิดจุดเดียวความหมายอาจเปลี่ยน แนะนำให้สอบถามพระหรือผู้รู้บาลีอีกครั้งก่อนใช้งานจริง
คำย่อที่มาในพระไตรปิฎก
- ขุ.ธ. = ขุททกนิกาย ธรรมบท (ตัวเลขคือลำดับคาถา)
- ขุ.สุ. = ขุททกนิกาย สุตตนิบาต
- ขุ.เถร. = ขุททกนิกาย เถรคาถา
- สํ.ส. = สังยุตตนิกาย สคาถวรรค
คำแปลในหน้านี้เป็นคำแปลโดยสรุปเพื่อให้เข้าใจง่าย อ่านเรื่องธรรมะอื่นๆ ได้ที่ มุมธรรมะ เช่น มงคล 38 ประการ และ ทศชาติชาดก
